नाना पाटेकर ; पडद्यावरचा अंगार, मनातला माणूस !

काही कलाकार पडद्यावर येतात आणि भूमिका करतात. काही कलाकार पडद्यावर येतात आणि भूमिका जगतात. नाना पाटेकर हे दुसऱ्या प्रकारातले कलाकार आहेत. त्यांचा चेहरा दिसला की व्यक्तिरेखा विश्वासार्ह वाटते. त्यांचा आवाज ऐकला की संवाद मनात उतरतो. त्यांची नजर पडद्यावर स्थिरावली की प्रसंगाला वेगळीच धार येते. आणि ते शांत उभे राहिले तरी त्यांच्या शांततेत एखादे वादळ दडलेले जाणवते. नाना पाटेकर हे केवळ अभिनेते नाहीत; ते एक अनुभव आहेत. मराठी रंगभूमीपासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास हिंदी चित्रपटसृष्टीत पोहोचला आणि तिथे त्यांनी स्वतःची अशी एक वेगळी जागा निर्माण केली. त्या जागेला ग्लॅमरची गरज नव्हती, मोठ्या पडद्यावरील दिखाव्याची गरज नव्हती. त्यांच्या कलेची ताकदच त्यांच्या ओळखीला पुरेशी होती. नानांचा जन्म सामान्य परिस्थितीत झाला. आयुष्यातील सुरुवातीचा काळ संघर्षाचा होता. परिस्थितीने त्यांना लहान वयातच जगण्याचे धडे दिले. म्हणूनच पुढे त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखांमध्ये जीवनाचा खराखुरा स्पर्श जाणवतो. त्यांच्या अभिनयात गरिबीचे दुःख असेल, अन्यायाविरुद्धचा संताप असेल, प्रेमातील असहायता असेल किंवा माणसाच्या एकटेपणाची वेदना असेल—ते सगळे केवळ अभिनय वाटत नाही. कारण जगण्यानेच त्यांना अभिनय शिकवला होता. रंगभूमीने त्यांच्या कलेला आकार दिला. रंगमंचावर संवाद फेकताना प्रेक्षकाच्या डोळ्यात डोळे घालून भावना पोहोचवण्याची जी शिस्त लागते, ती त्यांच्या पुढच्या संपूर्ण कारकिर्दीत दिसून आली.
नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीकडे पाहिले तर त्यांच्या व्यक्तिरेखांची विविधता थक्क करणारी आहे. ‘अंकुश’, ‘प्रतिघात’, ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी: द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’, ‘वेलकम’, ‘नटसम्राट’ अशा अनेक चित्रपटांतून त्यांनी वेगवेगळ्या छटा प्रेक्षकांसमोर आणल्या. ‘परिंदा’मधील अण्णा आठवला की नानांचा अभिनय किती भेदक असू शकतो याची जाणीव होते. ती व्यक्तिरेखा क्रूर आहे, धोकादायक आहे; पण नाना तिच्यात केवळ क्रूरता दाखवत नाहीत. त्या माणसाच्या मानसिकतेचा अंधारही ते प्रेक्षकांसमोर आणतात. आणि मग येतो ‘क्रांतिवीर’.
प्रताप नारायण तिलक या व्यक्तिरेखेने नानांना घराघरात पोहोचवले. समाजातील अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारा, व्यवस्थेला प्रश्न विचारणारा आणि सामान्य माणसाच्या वेदनेला स्वतःच्या आवाजात व्यक्त करणारा हा नायक प्रेक्षकांच्या मनात कायमचा घर करून गेला. ‘क्रांतिवीर’मधील नानांचा आवाज म्हणजे जणू दडपलेल्या माणसाचा आवाज होता. तो केवळ संवाद नव्हता. तो संताप होता. तो आक्रोश होता. तो प्रश्न होता. नानांच्या कारकिर्दीचा विचार करताना ‘नटसम्राट’चा उल्लेख अपरिहार्य आहे. कुसुमाग्रजांच्या अजरामर नाटकातील गणपतराव बेलवलकर पडद्यावर साकारताना नानांनी एका वृद्ध रंगकर्म्याच्या आयुष्यातील वेदना, एकटेपणा, अहंकार, प्रेम आणि तुटलेपणाला जिवंत केले. गणपतराव रंगमंचावर राजा असतो; पण रंगमंचाबाहेर त्याच्याकडे उरतं काय? माणसं दूर जातात. नाती बदलतात. आयुष्य हातातून निसटतं. आणि ज्याने आयुष्यभर इतरांना भावना दिल्या, तोच शेवटी स्वतःच्या भावनांसह एकटा उभा राहतो. ही वेदना नानांनी केवळ दाखवली नाही; ती त्यांनी जगली. ‘नटसम्राट’ पाहताना अनेक प्रसंगांमध्ये प्रेक्षकाला अभिनेता नाना पाटेकर दिसत नाहीत. दिसतो तो गणपतराव. आणि हेच एका मोठ्या अभिनेत्याचे यश असते. आवाजाची ताकद नाना पाटेकरांच्या अभिनयाबद्दल बोलताना त्यांच्या आवाजाचा उल्लेख न करणे अशक्य आहे. त्यांचा आवाज कधी तलवारीसारखा धारदार वाटतो, कधी वडिलांच्या काळजीसारखा मृदू, कधी संतापाने थरथरतो, तर कधी दुःखाने आतून तुटल्यासारखा वाटतो. त्यांच्या संवादफेकीची एक स्वतंत्र शैली आहे. शब्द तेच असतात; पण नाना ते उच्चारतात तेव्हा त्यांना अर्थाची नवी उंची मिळते. म्हणूनच त्यांच्या अनेक संवादांनी चित्रपटाच्या चौकटीबाहेर जाऊन लोकांच्या स्मरणात स्थान मिळवले.
नानांच्या अभिनयातील आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे संयम. ‘अब तक छप्पन’मध्ये साधू आगाशेची व्यक्तिरेखा साकारताना त्यांनी बंदुकीपेक्षा नजरेचा वापर अधिक प्रभावी केला. चेहऱ्यावर फारशी हालचाल नसतानाही व्यक्तिरेखेच्या मनात काय सुरू आहे, हे प्रेक्षकाला जाणवत राहते. हा अभिनय मोठ्याने बोलणारा नाही; तो आतून बोलणारा आहे. नानांच्या कलेचे हेच वैशिष्ट्य आहे. नाना म्हणजे केवळ गंभीर भूमिका, राग आणि वेदना असे समीकरण नाही.
‘वेलकम’सारख्या विनोदी चित्रपटातही त्यांनी आपल्या अभिनयाची वेगळी बाजू दाखवली. गंभीर आणि दमदार व्यक्तिरेखा करणारा अभिनेता विनोदही तितक्याच ताकदीने करू शकतो, हे त्यांनी सिद्ध केले. यातून एक गोष्ट पुन्हा स्पष्ट होते की, मोठ्या अभिनेत्याला एका चौकटीत बंदिस्त करता येत नाही. ‘राजनीती’मध्येही नानांनी राजकारणाच्या गुंतागुंतीच्या जगातील व्यक्तिरेखा प्रभावीपणे साकारली. त्यांच्या व्यक्तिरेखांमध्ये एक समान धागा जाणवतो तो म्हणजे माणूस कधीच पूर्णपणे काळा किंवा पांढरा नसतो. त्याच्या निर्णयांमागे परिस्थिती असते, अनुभव असतात, जखमा असतात आणि महत्त्वाकांक्षा असते. नाना त्या गुंतागुंतीला पडद्यावर आणतात.
नाना पाटेकर यांच्याबद्दल बोलताना त्यांच्या सामाजिक जाणिवांचा उल्लेखही करावा लागतो. शेतकरी, दुष्काळ, ग्रामीण भागातील प्रश्न आणि गरजू लोकांच्या अडचणी याबाबत त्यांनी सार्वजनिकपणे आवाज उठवला आहे. ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून ग्रामीण भागातील दुष्काळग्रस्त आणि शेतकरी कुटुंबांसाठी काम करण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. इथे नाना अभिनेता म्हणून नव्हे, तर माणूस म्हणून समोर येतात. कारण प्रसिद्धी मिळवणे एक गोष्ट आहे आणि प्रसिद्धीचा उपयोग दुसऱ्याच्या आयुष्यात प्रकाश आणण्यासाठी करणे ही पूर्णपणे वेगळी गोष्ट आहे.
नानांच्या कर्तृत्वाला राष्ट्रीय पुरस्कारासह अनेक सन्मान मिळाले. पण त्यांच्या कारकिर्दीचे खरे मोजमाप पुरस्कारांच्या संख्येत करता येणार नाही.एखाद्या कलाकाराला पुरस्कार मिळतो आणि काही वर्षांनी तो विस्मरणात जातो. पण काही कलाकारांची एखादी भूमिका काळाच्या पुढे जाते.‘परिंदा’चा अण्णा, ‘क्रांतिवीर’चा प्रताप नारायण तिळक, ‘अब तक छप्पन’चा साधू आगाशे, आणि ‘नटसम्राट’चा गणपतराव बेलवलकर ही पात्रे नाना पाटेकरांच्या अभिनयाची केवळ उदाहरणे नाहीत तर ती भारतीय चित्रपटातील त्यांच्या ठशाची साक्ष आहेत. आज चित्रपटसृष्टीत तंत्रज्ञान बदलले आहे. अभिनयाच्या पद्धती बदलल्या आहेत. पडद्यावरचे सादरीकरण बदलले आहे. पण एक गोष्ट बदललेली नाही ती म्हणजे प्रामाणिक अभिनयाची किंमत. नाना पाटेकरांची कारकीर्द याच प्रामाणिकपणाची आठवण करून देते. त्यांनी लोकप्रिय होण्यासाठी स्वतःला बदलले नाही; उलट स्वतःच्या कलेवर विश्वास ठेवून लोकप्रियतेला आपल्याकडे येऊ दिले.
त्यांच्या अभिनयात कधी कधी राग दिसतो, कधी आक्रमकता दिसते, कधी कटुता जाणवते; पण त्या सगळ्याच्या तळाशी एक संवेदनशील माणूस दिसतो. कदाचित म्हणूनच त्यांचा रागही आपल्याला आपला वाटतो आणि त्यांचे दुःखही. नाना पाटेकर यांच्यावर लिहिताना शेवटी शब्द कमी पडतात. कारण नाना म्हणजे फक्त ‘अभिनेता’ नाही. तो एक संघर्ष आहे. तो एक आवाज आहे. तो एक प्रश्न आहे. तो एक आक्रोश आहे. तो एक संवेदनशील स्पर्श आहे. ‘क्रांतिवीर’मध्ये त्यांनी समाजाचा संताप बोलून दाखवला. ‘परिंदा’मध्ये माणसाच्या काळोख्या बाजूला स्पर्श केला. ‘अब तक छप्पन’मध्ये संयमाची ताकद दाखवली. 'वेलकम’मध्ये विनोदाची बाजू उलगडली.
आणि ‘नटसम्राट’मध्ये माणूस आतून कसा तुटतो, हे जगाला दाखवले. म्हणून नाना पाटेकर यांची ओळख एका वाक्यात करायची झाली तर
“पडद्यावर ज्याचा आवाज अंगारासारखा धगधगतो आणि पडदा खाली गेल्यावर ज्याच्या माणुसकीचा ओलावा जाणवतो, तो म्हणजे नाना पाटेकर.”अभिनेते अनेक येतील, अनेक जातील. पण काहींच्या भूमिका संपत नाहीत. त्या आपल्या स्मरणात राहतात, आपल्या बोलण्यात राहतात, आपल्या भावनांमध्ये राहतात. नाना पाटेकर हे अशाच कलाकारांपैकी एक. एक अभिनेता म्हणून असामान्य, एक कलाकार म्हणून अस्सल आणि एक माणूस म्हणून नाना! नाना पाटेकर यांच्या निधनाने झालेली पोकळी कधीही भरून येणार नाही. त्यांच्या पवित्र स्मृतीस भावपूर्ण श्रद्धांजली !
(सदरचा लेख ज्येष्ठ पत्रकार प्रदीप जोशी यांनी संपादित केला आहे)